SKED-lezing door ds. F. van Helden op 11 oktober 2025 in Bethlehemkerk
Op zaterdag 11 oktober was onze jaarlijkse 2e lezing.
Het thema was: “Breekbaar als Delfts Blauw: Armoede in Delft”.
Voor de verandering waren we te gast in de Bethlehemkerk, in plaats van de Jozefzaal aan de Burgwal. Het werd een boeiende lezing, verzorgd door diaconaal predikant ds. Fred van Helden, waarin het dagelijks leven in de voorbije eeuwen even ging leven.
De tegenstelling tussen de verworvenheden in onze rijke ‘Gouden Eeuw’ met pracht en praal, stond in schril contrast tot de grote armoede, die veel mensen en grote gezinnen trof in Delft. Het leven van hen was, door verschillende oorzaken, erg breekbaar en onzeker!
In onze lopende tentoonstelling zijn voorwerpen te zien die zijn gebruikt door de verschillende instanties van liefdadigheid.
Bij die liefdadigheid moet u denken aan het verstrekken van brood en kleding of penningen die je kon inwisselen voor turf.
Er heerste veel armoede in Delft na 1572, waardoor, na de opstand tegen Spanje, de Beeldenstorm, de vele oorlogen en de Reformatie, ook de samenleving veranderde.
Vluchtelingen kwamen naar de Nederlanden, onze mannen werden huursoldaten en waren vaak lang van huis of keerden niet terug uit een van de vele conflicten die Europa teisterden.
Tegen deze achtergrond nam Fred ons mee naar de verborgen kant van Delft vanaf de 16e eeuw.
Voor de Reformatie zorgden de zgn. ‘Heilige Geestmeesters’ voor de armen.
Dit waren wereldlijke functionarissen die de armen bijstonden.
In deze roerige tijden en veranderde maatschappij, ontstond binnen de Gereformeerde kerk de Diaconie en werd eind 16e eeuw de ‘Kamer van Charitate’ (1597) opgericht. Deze Kamer ondersteunde zowel leden van de Gereformeerde kerk als arme Delftenaren die niet bij een kerkgenootschap waren aangesloten. Ook vluchtelingen konden rekenen op ondersteuning, mits men voldeed aan bepaalde voorwaarden.
Ondersteuning in de armenzorg met wekelijkse voedselverstrekkingen, extra kleding, geboortepakketten, begrafeniskosten, zelfs preventief werk werd gezocht. Gezinnen die vaak jarenlang ondersteund moesten worden; zeker als er ziekte was in de gezinnen en er regelmatig epidemieën uitbraken, die de bevolking decimeerden en gezinnen tot de bedelstaf brachten.
Na een reorganisatie in 1614 werd Delft verdeeld in wijken, waarin het stadsbestuur en de diaconie samen optrokken en werd er strikt beoordeeld wie er voor ondersteuning in aanmerking kwamen.
Als men door ziekte, ouderdom, een handicap, te weinig werk, overlijden e.d. het hoofd niet boven water kon houden, viel men terug op ‘steun’. Dit waren voor de gemeente de ‘eerlijke armen’. Men had niet veel op met ‘thuiszitters’ die wel konden werken. Dit waren de ‘oneerlijke armen’.
De financiële last was groot voor de kerken en gemeente.
Zeker zo’n tien tot vijftien procent van de Delftse bevolking leefde, door de tijd heen, in armoede. Deze steunverlening ging echter zo eeuwen door.
Na de invoering van de Armenwet in Nederland in 1854 werd de Kamer van Charitate in 1862 opgeheven. In de Schoolstraat (naast het Prinsenhof) is de Kamer nog in vrijwel onveranderde staat bewaard gebleven.
De Kamer van Charitate was, wat we nu zouden zeggen, een combinatie van Jeugdzorg, Ouderenzorg, Voedselbank, Kledingbank, UWV, Sociale dienst en Vluchtelingenwerk.
Dit hulpverleningsmodel in Delft was in Nederland vrij uniek en stond ook wel bekend als het ‘Delftse model’.
Ds. Van Helden wist ons in zijn boeiend betoog een inkijkje te geven in de eeuwenoude ‘bedeling’ door de Gemeente en kerken van Delft.
Ons advies: mocht u nog niet in de gelegenheid zijn geweest: bezoek eens onze tentoonstelling, die tot en met volgend jaar, tijdens de openingsuren van de kerk aan de Burgwal, te zien is.
Nieuwe tentoonstelling vanaf 17 mei 2025:
“Kerkelijk erfgoed uit het Prinsenhof”
Dit jaar een heel bijzondere tentoonstelling. Onze stichting kon uit de kerkelijk erfgoedstukken die het museum heeft (sommigen eigendom van andere instellingen) bijzondere stukken kiezen om tentoon te stellen. Het is een breed scala aan erfgoedstukken: diverse stukken brengen ons terug naar de Kamer van Charitate waar de armen van Delft ondersteuning kregen.
“Charitas”
Beeldhouwkunst uit de periode 1650-1700. Dit beeld laat de mensen zien voor wie de Kamer van Charitate was bedoeld. In Delft kwamen alleenstaande vrouwen met kinderen het vaakst in aanmerking voor armenzorg. Er waren talloze weduwen met kinderen en vrouwen wier man langdurig van huis was, als soldaat op de veldtocht of aan boord van één van de schepen van de VOC.
Maar ook prachtige beeldhouwwerken uit de 15de en 16de eeuw. Mooie stukken uit de voormalige St. Hippolytuskerk en de Waalse Kerk. Deze bijzondere stukken vormen voor ons bestuur een uitdaging: hoe brengen we deze zo goed mogelijk voor het voetlicht, maar ook kost deze tentoonstelling meer dan we gewend zijn. Daarom zijn we blij met de financiële ondersteuning van de Diaconie Protestantse Gemeente Delft (eigenares van de stukken van de Kamer van Charitate), Stichting Stalpaert van der Wiele en Museum Prinsenhof Delft voor hun bijdragen
Tentoonstelling “Muziek in de Delftse kerken door de eeuwen heen”.
Tot en met mei 2025 is in de Maria van Jessekerk, aan de Burgwal in Delft, de tentoonstelling Muziek in de Delftse kerken door de eeuwen heen te zien. De tentoonstelling geeft een beeld van vroegere zanggewoontes en ondersteunende voorwerpen. Zo is er een harmonium te zien uit de 18de eeuw. Na de reformatie van 1572 deed muzikale ondersteuning in de Protestantse kerken te veel denken aan de Roomse Kerk. Als eerste begon de Lutherse Kerk rond 1630 voorzichtig met muzikale ondersteuning met behulp van dit harmonium.
Koning David met de harp is te zien, een beeld uit de Jugendstil periode (1920), Hij wordt beschouwd als de grondlegger van de psalmen. Hij schreef er 50 psalmen.
Lezing “Muziek in de Delftse kerken door de eeuwen heen”.
Woensdag 13 mei 2025 houdt Wim van Leeuwen, voorzitter van onze Stichting Kerkelijk Erfgoed Delft een lezing over het thema van de huidige tentoonstelling “Muziek in de Delftse kerken door de eeuwen heen”. De lezing wordt gehouden in de Vierhovenkerk, Obrechtstraat 50, Delft. Aanvang 14.00 uur.